Spadek przepisany na jedną osobę lub pominięcie bliskich w ostatniej woli często prowadzą do sporów majątkowych. Najlepszym wyjaśnieniem tego, czym jest zachowek, jest jego funkcja prawna: to roszczenie pieniężne przysługujące członkom najbliższej rodziny zmarłego, gdy zostali pominięci w testamencie lub otrzymali udział o wartości niższej, niż wynikałoby to z dziedziczenia ustawowego. Przepis ten stanowi ustawową gwarancję minimalnego udziału w majątku spadkowym, chroniąc interesy finansowe bliskich niezależnie od treści testamentu.
Spis treści
Komu przysługuje zachowek i w jakiej wysokości
Ustalenie należnej kwoty wymaga dwóch odrębnych kroków: sprawdzenia, czy dana osoba w ogóle należy do kręgu uprawnionych, a następnie obliczenia, jaki ułamek udziału spadkowego jej przysługuje.
Na czym polega zachowek
Aby dobrze zrozumieć, na czym polega zachowek, warto przyjrzeć się grupie osób do niego uprawnionych. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego prawo to przysługuje zstępnym (dzieciom, wnukom), małżonkowi oraz rodzicom zmarłego. Kluczowym warunkiem jest to, by w danej sytuacji dziedziczyli oni z ustawy, gdyby testament w ogóle nie powstał. Co ważne, rodzeństwo, dalsi krewni czy partnerzy nieformalni nie należą do tego kręgu – zachowek im nie przysługuje, niezależnie od tego, jak silne więzi łączyły ich ze spadkodawcą.
Samo roszczenie nie musi jednak oznaczać natychmiastowej wypłaty gotówki tuż po otwarciu spadku. Uprawniony może otrzymać należność w innej formie, na przykład jako darowiznę przekazaną przez spadkodawcę jeszcze za jego życia, zapis testamentowy lub powołanie do spadku w odpowiedniej części. Dopiero gdy suma tych świadczeń nie pokrywa pełnej kwoty należnej z tytułu zachowku, pojawia się podstawa do żądania dopłaty brakującej różnicy.
Ile wynosi zachowek
Wysokość świadczenia zależy od sytuacji osobistej uprawnionego. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału, który przypadałby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli jednak uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym spadkodawcy, zachowek wzrasta do dwóch trzecich tego udziału. Ustalenie wysokości zachowku wymaga więc najpierw obliczenia udziału, jaki przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, a dopiero potem przeliczenia go na odpowiedni ułamek zachowkowy.
Jak obliczyć zachowek - substrat zachowku
Aby dowiedzieć się, jak obliczyć zachowek, należy w pierwszej kolejności wyznaczyć tzw. substrat zachowku, o którym mówią przepisy art. 993-995 Kodeksu cywilnego. Punktem wyjścia jest ustalenie czystej wartości spadku, czyli określenie majątku (aktywów) i odjęcie od niego długów spadkowych – bez uwzględniania w tym zapisów zwykłych oraz poleceń. Do tak otrzymanej kwoty dolicza się następnie wartość darowizn przekazanych przez spadkodawcę jeszcze za jego życia. Co istotne, bierze się tu pod uwagę stan darowizny z momentu jej dokonania, ale wycenia się ją według cen rynkowych obowiązujących w chwili ustalania zachowku.
Doliczanie darowizn do spadku
Doliczanie darowizn do spadku ma jednak granice. Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach ani darowizn dokonanych na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku, jeżeli od ich dokonania do otwarcia spadku minęło więcej niż dziesięć lat. Ograniczenie to nie obowiązuje jednak wobec darowizn na rzecz samych uprawnionych do zachowku – te dolicza się bez względu na to, ile czasu minęło od ich dokonania, co często decyduje o wyniku sporów między rodzeństwem o majątek przekazywany stopniowo przez rodziców.
Kiedy zachowek nie przysługuje
Prawo do zachowku może wygasnąć na kilka sposobów – zarówno wskutek świadomej decyzji spadkodawcy zawartej w testamencie, jak i z innych przyczyn wskazanych wprost w przepisach.
Czy po wydziedziczeniu należy się zachowek
Prawo do zachowku może wygasnąć na kilka sposobów – zarówno wskutek świadomej decyzji spadkodawcyaTo, czy po wydziedziczeniu należy się zachowek, zależy od tego, czy wydziedziczenie zostało dokonane skutecznie. Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka lub rodziców prawa do zachowku, ale wyłącznie z przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego – uporczywego postępowania w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego wbrew woli spadkodawcy, dopuszczenia się względem niego lub osoby mu bliskiej umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, a także uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych. Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać wprost z treści testamentu, a jej rzeczywiste istnienie może zostać zakwestionowane przed sądem – skutecznie zaskarżone wydziedziczenie przywraca prawo do zachowku w pełnej wysokości. Wydziedziczenie traci moc również wtedy, gdy spadkodawca uprawnionemu przebaczył – zgodnie z art. 1010 § 1 Kodeksu cywilnego samo przebaczenie, nawet niepotwierdzone później w nowym testamencie, wystarcza, by zapis o wydziedziczeniu przestał wywoływać skutki. zawartej w testamencie, jak i z innych przyczyn wskazanych wprost w przepisach.
Kiedy nie należy się zachowek
Przepisy precyzyjnie wskazują, kiedy nie należy się zachowek. Utrata tego roszczenia nie jest wyłącznie skutkiem skutecznego wydziedziczenia, ale wynika również z kilku innych sytuacji przewidzianych w prawie. Uprawnienie to wygasa między innymi wtedy, gdy spadkobierca został uznany przez sąd za niegodnego dziedziczenia, sam odrzucił spadek lub zrzekł się dziedziczenia w specjalnej umowie ze spadkodawcą.
Co więcej, od 2023 roku znowelizowany art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego wprost dopuszcza zawarcie umowy o zrzeczenie się samego prawa do zachowku. Warto jednak pamiętać, że w przypadku osób małoletnich oraz trwale niezdolnych do pracy, ocena skutków takich umów wymaga szczególnej ostrożności – ich sytuacja życiowa może bowiem ulec znacznej zmianie na przestrzeni lat.
Dochodzenie zachowku - zmiany w przepisach i termin przedawnienia
Osoba dochodząca zachowku musi znać zarówno stosunkowo świeżą nowelizację, która wpłynęła na sposób jego spłaty, jak i podstawowy termin, po którym roszczenie przestaje być skuteczne.
Zmiany w przepisach o zachowku wprowadzone w 2023 roku
Ustawa o fundacji rodzinnej, obowiązująca od 22 maja 2023 r., wprowadziła do Kodeksu cywilnego nowy art. 997¹, dający sądowi możliwość odroczenia terminu płatności zachowku, rozłożenia go na raty – co do zasady na okres nie dłuższy niż pięć lat, a w wyjątkowych przypadkach nawet dziesięć – a w szczególnie uzasadnionych okolicznościach również obniżenia jego wysokości. Rozwiązanie to ma zapobiegać sytuacjom, w których spłata zachowku zmuszałaby zobowiązanego do natychmiastowej sprzedaży odziedziczonego mieszkania czy gospodarstwa. Osoba zobowiązana do zapłaty musi jednak wykazać przed sądem, że jej sytuacja majątkowa i życiowa rzeczywiście uzasadnia taką ulgę.
Termin przedawnienia roszczenia o zachowek
Roszczenie o zachowek nie jest bezterminowe. Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego przedawnia się ono z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu, a w sprawach dotyczących doliczonych darowizn – z upływem pięciu lat od otwarcia spadku. Po upływie tego terminu zobowiązany do zapłaty może skutecznie podnieść zarzut przedawnienia, nawet jeśli roszczenie było co do zasady zasadne, dlatego ustalenie właściwej daty początkowej biegu terminu decyduje o powodzeniu całej sprawy.
Prawo do zachowku po małżonku istnieje tylko tak długo, jak długo formalnie trwa małżeństwo – rozwiedziony współmałżonek traci status osoby uprawnionej, niezależnie od tego, jak długo małżeństwo wcześniej trwało. Co więcej, zgodnie z art. 940 Kodeksu cywilnego małżonek może zostać wyłączony od dziedziczenia, a tym samym od zachowku, jeszcze przed rozwiązaniem małżeństwa, jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód z orzeczeniem winy tego małżonka i żądanie było uzasadnione, a zmarł przed wydaniem wyroku. Osobną kwestią pozostaje odróżnienie majątku wchodzącego w skład spadku od majątku wspólnego małżonków – szczególnie istotne, gdy sprawa spadkowa toczy się równolegle z postępowaniem o podział majątku wspólnego.
Wyliczenie substratu zachowku, ocena skuteczności wydziedziczenia czy ustalenie, które darowizny podlegają doliczeniu, niemal zawsze wymagają gruntownej analizy dokumentów i zawiłych relacji rodzinnych. Właśnie dlatego tak ważne jest profesjonalne wsparcie, jakie na każdym etapie postępowania zapewnia nasz adwokat ajmujący się sprawami cywilnymi. Z powodzeniem pomagamy uregulować sytuację majątkową klientom z całego regionu. Jeśli szukasz wsparcia prawnego na terenie województwa opolskiego, nasz doświadczony adwokat z Nysy i cały zespół Kancelarii Omega Lex pozostają do Twojej dyspozycji. Na co dzień reprezentujemy w sądach zarówno osoby upominające się o należny im zachowek, jak i spadkobierców, którzy zmuszeni są bronić swojego majątku przed nadmiernymi lub nieuzasadnionymi roszczeniami ze strony rodziny. Zapraszamy do kontaktu – chętnie przeanalizujemy Twoją sytuację i znajdziemy optymalne rozwiązanie!
